Prezent dla spółdzielni uczniowskich

Nowe ramy prawne dla spółdzielczości uczniowskiej

Z okazji zakończenia obchodów 125-lecia oraz Dnia Spółdzielczości spółdzielnie uczniowskie otrzymały szczególny prezent. 2 lipca 2026 r. Prezydent RP Karol Nawrocki podpisał Ustawę z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, nadając tym samym ramy prawne spółdzielniom uczniowskim działającym w szkołach. Jest to długo oczekiwana regulacja, która zapewne przyczyni się do ponownego odkrycia spółdzielni uczniowskich – działających na ziemiach polskich już od ponad 125 lat.

Spółdzielnie uczniowskie do tej pory funkcjonowały na podstawie prawa zwyczajowego, przy wykorzystaniu zasad i wartości spółdzielczych. Przy kolejnych zmianach organizacji systemu oświaty, porządku prawnego (przepisów podatkowych, bankowych) oraz transformacji gospodarczej brak jednoznacznych regulacji nie sprzyjał ich rozwojowi. Wszyscy jednak doceniali szczególne atuty i korzyści spółdzielczości uczniowskiej jako narzędzia przygotowującego dzieci i młodzież do dorosłego życia oraz pełnienia ról zawodowych i społecznych. Szczególnie ważne jest to, że uregulowanie działalności spółdzielni uczniowskich zbiegło się z wdrażaniem reformy programowej „Reforma26. Kompas Jutra”, która przebudowuje polską szkołę w kierunku edukacji praktycznej, opartej na kompetencjach i doświadczeniach uczniów.

Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe została opublikowana w Dz.U. z 2026 r. poz. 904 i wchodzi w życie 1 września 2026 r. Porządkuje ona całe spektrum funkcjonowania spółdzielni uczniowskiej, w tym sposób zakładania, zakres działalności, zasady członkostwa, strukturę organów (walne zgromadzenie, komisja rewizyjna, zarząd) oraz zasady prowadzenia finansów. Działające obecnie spółdzielnie mają rok na zmianę statutów i dostosowanie sposobu funkcjonowania do wprowadzonych przepisów. Opiekunowie z ulgą podkreślają: „To, co przez tyle lat było niemożliwe, stało się rzeczywistością – mamy to, jest ustawa!”.

Warto zwrócić uwagę, że ustawa tworzy ogólne ramy, wokół których sami zainteresowani oraz wspierające ich środowisko muszą zbudować precyzyjne interpretacje i instrukcje – swoistą mapę drogową działania spółdzielni uczniowskich.

Najważniejsze zasady wynikające z ustawy:

Charakter i cel: Spółdzielnia uczniowska jest dobrowolnym zrzeszeniem uczniów danej szkoły lub placówki – instytucją wewnątrzszkolną o charakterze przede wszystkim wychowawczym i edukacyjnym, a nie zarobkowym.
Misja: Celem spółdzielni jest popularyzacja idei oraz wiedzy o spółdzielczości, kształtowanie umiejętności życia i współdziałania w społeczeństwie, a także rozwijanie gospodarności, przedsiębiorczości, odpowiedzialności i solidarności.
Zakres aktywności: Przedmiotem działalności może być prowadzona na rzecz szkoły/placówki oraz uczniów działalność usługowa, handlowa lub wytwórcza, jak również działalność społeczno-kulturalna, promocyjna i edukacyjna – także na rzecz środowiska lokalnego.
Status prawny: Działalność spółdzielni nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawy – Prawo przedsiębiorców. Spółdzielnia nie posiada osobowości prawnej i nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS).
Finanse i księgowość: Spółdzielnia nie prowadzi pełnych ksiąg rachunkowych i nie sporządza sprawozdań na podstawie ustawy o rachunkowości – obowiązuje ją rachunkowość uproszczona.
Wynagrodzenia i nadwyżka: Członkowie nie otrzymują wynagrodzenia za pracę w spółdzielni, a nadwyżka finansowa nie podlega podziałowi między członków – w całości przeznaczana jest na działalność statutową.

Jednym z newralgicznych punktów funkcjonowania spółdzielni uczniowskich, wymagających doprecyzowania w praktyce, jest statut. Dotychczas przy opracowywaniu statutów posługiwano się wzorcem zatwierdzonym przez środowisko spółdzielcze i uzgodnionym ze środowiskiem oświatowym.

Kontynuując tę dobrą praktykę, z inicjatywy Fundacji Rozwoju Spółdzielczości Uczniowskiej – we współpracy ze Związkiem Lustracyjnym Spółdzielni, Krajowym Centrum Edukacji Ekonomicznej oraz Krajową Radą Spółdzielczą – przygotowywany jest zaktualizowany dokument (wzorcowy statut). Zostanie on poddany konsultacjom z interesariuszami w celu uzyskania oficjalnych rekomendacji. Warto przypomnieć, że Związek Lustracyjny Spółdzielni w opracowaniu przygotowanym na zlecenie Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zawarł szereg propozycji wykorzystanych podczas prac legislacyjnych. Współpraca wszystkich partnerów powinna zatem szybko zaowocować dokumentem pomocnym zarówno dla podmiotów już istniejących, jak i nowo powstających.

Przypisy:

Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2026 r. poz. 904): https://www.dziennikustaw.gov.pl/D2026000090401.pdf
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w listopadzie 2019 r. ogłosiło przetarg na opracowanie ekspertyzy pod nazwą: „Wypracowanie koncepcji organizacyjnej praktycznego funkcjonowania spółdzielni uczniowskich oraz promowania idei spółdzielczości wśród uczniów na tle obowiązujących przepisów prawa, ze szczególnym uwzględnieniem statusu uczniów i rodziców, organów prowadzących (JST) oraz rozstrzygnięć dotyczących szczegółowej organizacji pracy szkoły”.